Dolaptan Çıkmak
Lezbiyen, gey, biseksüel ya da trans (LGBT) olarak cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini açıklama konusundaki isteksizlik genellikle "dolapta olmak" diye anılır. Aynı cinsiyetten ilişkileri hâlâ damgalayan toplumlarda bazı bireyler, kendilerini toplumsal normlara uyan cinsel davranışlarla sınırlamaları yönünde baskı hisseder. Bazıları ise yakın sosyal çevrelerini kabullenici mi yoksa hoşgörüsüz mü algıladıklarına bağlı olarak cinsel yönelimlerini olduğundan farklı göstermeyi seçebilir. Son derece geleneksel toplumlarda insanlar, arzu ettikleri cinsel yönelimden bağımsız olarak evlenip çocuk sahibi olmaları için çoğu zaman ağır bir toplumsal baskı altındadır.
‘Açılmak’ ya da ‘dolaptan çıkmak’ terimi, bir kişinin alternatif cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini ailesine ve arkadaşlarına açıklamayı seçmesi anlamına gelir. Bazıları için bu süreç zordur ve sonuçları sorunludur; bazıları ise yönelimlerinin zaten sessizce sezildiğini ve/veya kabul edildiğini görüp hoş bir sürpriz yaşayabilir.
Ailene ve arkadaşlarına açılmak, bir insanın hayatındaki en büyük anlardan biri olabilir. Kim olduğun konusunda açık olmak - hem kendine hem de çevrendekilere - son derece kişisel bir karardır. Kişisel koşullara bağlı olarak dürüst olma sınavını herkes biraz farklı biçimde yaşar. Nasıl bir tepkiyle karşılaşacağını kesin olarak öngörmek zor olabilir; tepki koşulsuz kabulden tamamen reddedilmeye kadar her şey olabilir. Bazen karşındaki kişinin yeni bilgiyi kavrayıp kabullenmesi için biraz zamana ihtiyacı olabilir.
Açılmanın Zorlukları
Amerikan Psikoloji Derneği’ne (American Psychological Association) göre araştırmacılar, belirli bir cinsel yönelime yönelik olumsuz toplumsal tutumların “gerçek deneyime dayanmadığını, kalıp yargılara ve yanlış bilgilere dayandığını” ortaya koymuştur. Bu gerçeğin ışığında, açıldığın kişi daha önce değer verdiği birinin LGBT olduğunu hiç bilmemiş olabilir. Bu kadar açık ve dürüst olmak büyük bir baskı gibi gelebilir, ancak gerçeği saklamanın olumsuz yanları çok daha ağır bir yük olabilir.
İnsanların kimlikleri tarihsel olarak cinsiyetle güçlü biçimde bağlantılı olmuştur; modern kültürde daha fazla hoşgörü ortaya çıkmasına rağmen cinsiyete dayalı kalıp yargılar ve beklentiler derinlere kök salmıştır. Bir kişinin tercihleri geleneksel olarak beklenenin dışında kalıyorsa, davranışları ailesi ya da akranları tarafından çeşitli önyargılar veya korkular yüzünden caydırılabilir ya da reddedilebilir; bunlara (ebeveynler için) çocuklarının cinsel yöneliminin bir şekilde geldikleri aileye olumsuz yansıdığı korkusu da dahildir. Bu tür korkular dışlanmaya, ayrımcılığa, şiddete, yargılanmaya, istenmeyen ilgiye ve spekülasyona yol açabilir.
Her durumda, açılmayı beklemek, özellikle kişinin ailesi ya da sosyal çevresi alternatif cinsellik hakkında sınırlı bir anlayışa sahipse, aşırı duygusal ve psikolojik ıstıraba neden olabilir. Ayrıca, cinsel yönelimleri toplumun normu değilse - ki genellikle durum budur - utanç ya da damgalanma yaşayabilirler. Göz önünde bulundurulması gereken bir başka risk de ilişkilerin kalıcı olarak değişebilmesi, hatta o kişiye artık maddi ya da duygusal destek verilmeyecek noktaya gelinebilmesidir.
Açılmayı düşünen bir kişi karışık tepkilere ya da sosyal çevresinde bazı değişikliklere hazırlıklı olmalıdır. Önceden bir destek grubu ya da şefkatli arkadaşlardan oluşan bir çevre gibi güçlü bir destek ağı kurulursa bu yeni koşullarla başa çıkmak daha kolay olur. Öz bakımı ve kendini sevmeyi destekleyen kişisel bir düzen oluşturmak da yardımcı olur; böylece dolaptan çıktığında kendini iyi hisseder ve en çok değer verdiği şeyleri yapmanın keyfini çıkarıyor olur.
Açılmanın Faydaları Nelerdir?
Kişinin özel hayatını başkalarıyla paylaşma konusundaki kaygısına rağmen açılmak olumlu ve özgürleştirici bir olay olabilir. Kişinin kimliği için bu kadar önemli bir şeyi saklamak özsaygıyı aşındırabilir ve gergin ya da doyumsuz ilişkilere zemin hazırlayabilir. Kişinin kendisi hakkında açık olması kesin bir kendini kabul eylemidir; bu nedenle benlik duygusunu güçlendirebilir ve kişinin cinsel tercihindeki dayanağını yeniden pekiştirebilir.
Açılmak engelleri yıkmaya yardımcı olur. Kim olduklarını kucaklamayı seçen bireyler, başkalarının kalıp yargılarına ve beklentilerine meydan okur. Ayrıca LGBT bireylerin kim oldukları ya da hayatlarını nasıl yaşadıkları hakkında başkalarının sahip olduğu mitleri yıkmaya da yardımcı olurlar. Açılmak, hâlâ dolapta olanların başkalarının izinden gitmesini kolaylaştırır. Aynı zamanda benzer düşünen insanlardan oluşan daha geniş bir topluluğa bağlanmaya ya da böyle bir topluluğun gelişmesini beslemeye zemin hazırlar.
Kimlik Gelişimi Modelleri
Açılan kişinin kendi cinsel tercihine ilişkin algısı ile toplumun algısı arasında büyük olasılıkla bir uyumsuzluk olacağından, bu iki bakış açısını uyumlu hale getirmek için bir süreçten geçmesi gerekir. Açılma sürecini açıklamak için çeşitli kuramlar ortaya çıkmıştır. En çok tanınanlardan biri 1979’da Vivienne Cass tarafından geliştirilmiştir. Cass, alternatif cinselliğe sahip bireylerin farklı bir cinsel kimliği keşfederken ve sonunda edinirken geçtikleri süreci açıklamak için altı kimlik gelişimi evresi kullanmıştır. Evreler şöyledir...
Kimlik Karmaşası - Kişinin heteroseksüel olmayan düşünceler yaşamaya başladığı ve gey vb. olma olasılığını ilk kez düşündüğü evre. Kişi inkârdan kabullenmeye kadar her şeyi yaşayabilir.
Kimlik Karşılaştırması - Bu evre, bireyin cinsel yönelimini kabullenmesi ve bunun toplumsal sonuçlarıyla başa çıkması üzerine kuruludur. Yabancılaşmadan kaçınmak ve bu adımı aşmak için kişinin hayatına dair yeni beklentiler ve tanımlar geliştirmesi gerekir.
Kimlik Hoşgörüsü - Kendini ilk kez ‘alternatif’ olarak tanımlamanın getirdiği yalnızlığı yenmek için kişi, destek ve özdeşleşme bulmak amacıyla LGBT kültüründeki başkalarıyla temas arar. Destekleyici bir topluluk arayan bireyler daha güçlü bir benlik duygusu geliştirir ve yönelimlerinin seçeneklerini sınırlamadığını öğrenir.
Kimlik Kabulü - İnsanlar buna yalnızca katlanmak yerine kendilerini gey, lezbiyen vb. olarak tanımlamaya başlar. Sınırlı sosyal ortamlarda kimliklerinin heteroseksüel dışında olduğunu açıklayabilirler. Ayrıca yeni edindikleri toplumsal yapıları güçlendirir ve toplumsal normları bırakmaya devam ederler.
Kimlik Gururu - Bu adım, LGBT kültürüne giderek derinleşen bir dalışı ve cinsel yönelimi açıklamaya yönelik güçlü bir isteği içerir. Birey olumsuzluk ya da yabancılaşma yaşamışsa bu evrede heteroseksizm ve toplumun geneline karşı hoşnutsuzluk ortaya çıkma olasılığı vardır.
Kimlik Sentezi - Kimlik gelişiminin son adımı olarak birey, cinsel kimliğini kendisinin diğer tüm yönleriyle bütünleştirir. Özünde gey, lezbiyen vb. olmak, tüm kimliğini kaplamak yerine yeni benliğinin özelliklerinden biri haline gelir.
Bu modele yöneltilen başlıca eleştirilerden biri, doğrusal olarak kurgulanmış olması ve bu nedenle bireylerin evrelerden sırayla, birer birer geçiyormuş gibi görünmesidir. Elbette herkesin açılma deneyimi bu modeli izlemez; insanlar bazı adımlar arasında gidip gelebilir ya da bunları tamamen atlayabilir. Ayrıca modelin ortaya çıktığı 1979’dan bu yana, her cinsel yönelimden insanın uyumlu bir birey olma yolunu iyileştiren pek çok toplumsal ve siyasi gelişme yaşanmıştır.
Açılmak İçin İpuçları
Dolaptan çıkmanın doğru ya da yanlış bir yolu yoktur. Cinsel yönelimini ne zaman, kime ve nasıl açıklayacağını seçmek kişiye kalmıştır. Bununla birlikte, açılmayı düşünüyorsan işte bu yolda sana yardımcı olabilecek birkaç ipucu.
Bir Planın Olsun - Güvenip açılmak istediğin insanları düşünürken, LGBT ile ilgili fikirlere verdikleri tepkileri hatırlamak işine yarayabilir. Görüşlerine dair hiçbir şey hatırlamıyorsan, bir sonraki sohbette konuyu laf arasında aç ve nasıl tepki verdiklerine bak. Tepkileri, onlara açılmak için kendini nasıl hazırlaman gerektiği konusunda büyük olasılıkla bir fikir verecektir.
Bilgilen - LGBT konularında bol bol bilgi edinmek işine yarar. Hazırlık olarak, daha az bilgili kişilerin sorması beklenen en yaygın sorulara nasıl yanıt vereceğini düşün ve yanıtlarını kanıta dayalı araştırmalar ya da tarihsel verilerle destekle. Onlara önerebileceğin broşürler, kitap adları ve web siteleri hazır bulundurmak isteyebilirsin.
Beklentilerini Yönet - Bazı kişiler LGBT olan hiç kimseyi tanımamış olabilir ya da önyargıları derinlere kök salmış olabilir. Kimsenin tepkisine beklenti yüklememek en iyisidir. Seni bu yeni ışıkta görmeleri zaman alabilir. Onlara sabır göstermeye hazır ol; bilgiyi sindirmeleri için onlara biraz zaman ve alan tanımak bile isteyebilirsin.
Zamanlama - Açılmak için doğru anı bulmak zaman alabilir, çünkü sonuçta o anda birine güvenip açılırken kendini rahat hissetmen gerekir. Herkese hemen açılmak zorunda olmadığını unutma. Kimliğini önce (ya da yalnızca) yakın arkadaşlarına ve ailene açıklayabilirsin.
Duygularını İfade Et - Bu yönünü ifade etmenin en iyi yollarından biri, duygularında samimi ve inançlarında kendinden emin olmaktır. Bunu, gerçekte kim olduğuna saygı duyan ve aynı zamanda başkalarının duygularına da saygı gösteren bir şekilde yap.
Ulusal Açılma Günü - 11 Ekim (Birleşik Krallık’ta 12 Ekim)
Uluslararası bir farkındalık günü olarak kutlanan Ulusal Açılma Günü (National Coming Out Day), her cinsel yönelimden insanın açıkça ve onurlu biçimde yaşamasını yüceltir. Aynı zamanda lezbiyen, gey, biseksüel ve trans meselelerinin kamusal bir platformda açıkça tartışılmasını teşvik eder ve böylece hareketlerini kamuoyunun gözü önüne taşır.
Günün tarihi, 1987’de yarım milyon lezbiyen, gey, biseksüel ve trans kişinin destekçileriyle birlikte Washington D.C.’de eşitlik, medeni haklarının korunması ve hükümet politikalarında değişiklik talep eden devasa bir siyasi miting düzenlediği İkinci Ulusal Washington Yürüyüşü’nü anar.
Son Düşünceler
Açılma süreci göz korkutucu olabilir. Ama unutma, açılmak başkalarını memnun etmekle ilgili değil, en gerçek halinle var olmakla ilgilidir. Gerçekte kim olduğun konusunda dürüst olmak her zaman başkalarının beklentilerini karşılamayacak ya da onaylarını almayacak, ama artık sır yükünü taşımak zorunda olmamak çok özgürleştirici hissettirebilir!